چکیده

این پژوهش به بررسی نقش تاریخی، پس‌زمینهٔ فکری و شهادت هاوارد بسکرویل (Howard Chandler Baskerville)، معلم جوان آمریکایی مدرسهٔ مموریال تبریز، در جریان جنبش مشروطه‌خواهی ایران می‌پردازد. بسکرویل در دوران استبداد صغیر و محاصرهٔ طاقت‌فرسای تبریز، با الهام از آموزه‌های اخلاقی و مسئولیت مدنی، تصمیم گرفت مسئولیت تدریس را رها کرده و با تشکیل «فوج نجات»، در کنار مجاهدان تبریز برای شکستن محاصره و نجات مردم از قحطی پیکار کند. مقالهٔ حاضر با اتکا به اسناد معتبر تاریخی، گزارش‌های کنسولی وقت و خاطرات رجال برجستهٔ مشروطه، ابعاد فراملیِ فداکاری او را تشریح کرده و چرایی اتلاق لقب «لافایتِ آمریکاییِ ایران» به وی را روشن می‌سازد.

مقدمه

 آرمان‌خواهی فراملی در جنبش مشروطه

هاوارد چاندلر بسکرویل در۱۰ آوریل ۱۸۸۵ در ایالت نبراسکای ایالات متحدهٔ آمریکا در خانواده‌ای اهل قلم  متولد شد و در ۱۹ آوریل ۱۹۰۹ در شهر تبریز، در راه دفاع از آزادی و جنبش مشروطه‌خواهی ایران جان باخت. زندگی کوتاه اما اثرگذار بسکرویل، نمادی از پیوند آرمان‌های دمکراتیک فراملی با جان‌فشانی‌های مردم ایران در یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخ معاصر است. او با درک عمیق از مفاهیم عدالت و آزادی، مرزهای جغرافیایی را کنار زد و به یکی از چهره‌های ماندگار تاریخ معاصر ایران بدل شد.

 پیشینهٔ فکری و سال‌های پرینستون

بسکرویل فارغ‌التحصیل دانشگاه پرینستون (Princeton University) آمریکا در سال ۱۹۰۷ بود. او زمانی در این دانشگاه  درس می‌خواند که وودرو ویلسون (Woodrow Wilson)، رئیس‌جمهور بعدی آمریکا، مدیریت آن را بر عهده داشت. اندیشه‌های ویلسون در باب مسئولیت اخلاقی فرد در برابر حق تعیین سرنوشت ملل و آزادی‌های مدنی، تأثیری عمیق بر شخصیت علمی و فکری بسکرویل گذاشت. او با همین پس‌زمینهٔ فکری و انگیزه‌ای آرمان‌خواهانه، در پاییز ۱۹۰۷ برای تدریس دوسالهٔ تاریخ اروپا و زبان انگلیسی به ایران آمد و در مدرسهٔ آمریکایی مموریال (Memorial School) تبریز ساکن شد. با تقاضای دانش‌آموزان و معلمان، او علاوه بر تاریخ، تدریس درس حقوق بین‌الملل را نیز بر عهده گرفت تا مفاهیم مدرن حقوقی را به جوانان تبریزی آموزش دهد.

استبداد صغیر و محاصرهٔ تاریخی تبریز

ورود بسکرویل به تبریز هم‌زمان با تصاعد بحران سیاسی در تهران بود. با کودتای محمدعلی‌شاه قاجار و به توپ بستن مجلس شورای ملی در ژوئن ۱۹۰۸(جمادی‌الأول ۱۳۲۶ ق)، دورهٔ موسوم به «استبداد صغیر» آغاز شد. شاه قاجار با پشتیبانی نیروهای قزاق، حکومت مشروطه را تعطیل کرد؛ اما تبریز به رهبری ستارخان (سردار ملی) و باقرخان (سالار ملی) در برابر استبداد به پا خاست.

قشون دولتی به فرماندهی صمدخان شجاع‌الدوله، شهر تبریز را به محاصرهٔ کامل درآوردند. این محاصره نزدیک به یک سال به طول انجامید و قطع مسیرهای مواصلاتی، شهر را دچار قحطی بزرگ، کمبود شدید دارو و مرگ‌ومیر ناگواری کرد.

تشکیل «فوج نجات» و آموزش‌های نظامی

بسکرویل که خود در آمریکا دوره‌های آموزش نظامی و سربازی را گذرانده بود، نمی‌توانست در برابر رنج و گرسنگی شاگردانش و مردم تبریز بی‌تفاوت بماند. او تصمیم گرفت کلاس درس تاریخ را به میدان عمل تبدیل کند. بسکرویل رسمی و کاملن شفاف از سمت معلمی خود استعفا داد و گروهی از جوانان و دانش‌آموزان تبریز را تحت عنوان «فوج نجات» سازمان‌دهی کرد و در حیاط مدرسه و مشق‌گاه‌های تبریز به آنان فنون نظامی و تیراندازی آموخت.

در همین روزها، ادوارد دوتی (سرکنسول آمریکا در تبریز) و همسرش از بسکرویل خواستند که از معرکهٔ جنگ خارج شده و با تحویل پاسپورت خود، جانش را نجات دهد. پاسخ بسکرویل به مقامات کنسولگری، در تاریخ مشروطه ماندگار شد:

«تنها فرق من با این مردم، زادگاهم است؛ و این فرق بزرگی نیست.»

نبرد شام‌غازان و شهادت

در سحرگاه ۱۹ آوریل ۱۹۰۹ (۲۹ فروردین ۱۲۸۸)، بسکرویل و مجاهدان «فوج نجات» برای شکستن خط محاصرهٔ صمدخان و بازکردن راه ورود آذوقه به شهر، به سوی منطقهٔ «شام‌غازان» (شنَب‌غازان) حرکت کردند. بسکرویل در پیشانی نیروها پیش می‌رفت که هدف گلولهٔ نیروهای دولتی قرار گرفت. سینهٔ او شکافته شد و در سن ۲۴ سالگی جان خود را در راه آزادی ایران فدا کرد.